Odunpazarı Belediyesi Eskişehir Strateji Geliştirme Ofisi’nin (ESGO) hazırladığı kapsamlı araştırma, zincir marketlerin Türkiye’de oluşturduğu ekonomik ve sosyal dönüşümün Eskişehir’de dikkat çekici boyutlara ulaştığını ortaya koydu. Perakende sektörüne ilişkin hazırlanan raporda, zincir market sisteminin artık yalnızca ticari bir konu olmaktan çıktığı, ekonomik, sosyal ve kamusal sonuçlar doğuran yapısal bir mesele hâline geldiği belirtildi.
Araştırmada, yıllardır çıkarılamayan Perakende Yasası nedeniyle özellikle gıda merkezli zincir marketlerin kontrolsüz biçimde büyüdüğü ifade edildi. Piyasa yapısının birkaç büyük şirket lehine yoğunlaştığı belirtilirken, bu durumun yerel ekonomileri giderek zayıflattığı vurgulandı. Türkiye genelinde yaşanan dönüşümün en görünür örneklerinden birinin de Eskişehir olduğu kaydedildi.
ESGO tarafından hazırlanan raporda, son 20 yılda Türkiye’de perakende sektörünün büyük ölçüde zincir market sistemi üzerinden büyüdüğü ifade edildi. Merkezi satın alma sistemleri, hızlı şubeleşme politikaları ve maliyet avantajlarıyla büyüyen zincir marketlerin artık yalnızca bakkal ve küçük marketleri değil, kasaptan züccaciyeye kadar çok sayıda esnaf grubunu etkileyen bir yapıya dönüştüğü belirtildi.
Raporda dikkat çekilen başlıklardan biri de mevcut sistemdeki düzenleme eksikliği oldu. Araştırmada mağaza yoğunluğunun sınırlandırılamadığı, ürün çeşitliliğine ilişkin net kuralların bulunmadığı, çalışma saatlerinin planlanamadığı ve yerel esnafı koruyacak denge mekanizmalarının işletilemediği ifade edildi.
Bu durumun “agresif ve kontrolsüz yayılım” oluşturduğu belirtilirken, Ticaret Bakanlığı’nın haksız fiyat artışı denetimlerinin de sorunun yalnızca yerel değil, ülke genelinde yapısal bir problem hâline geldiğini gösterdiği vurgulandı.
Araştırmanın Eskişehir bölümünde yer alan veriler ise dikkat çekti. ESGO’nun Eskişehir Ticaret Odası verileriyle hazırladığı çalışmaya göre kentte faaliyet gösteren gıda merkezli zincir market sayısı 2026 yılı itibarıyla 626’ya ulaştı. Bu marketlerin 595’inin vergi merkezinin Eskişehir dışında olduğu, yalnızca 31’inin vergi kaydının Eskişehir’de bulunduğu belirtildi.
Raporda, zincir marketlerin yüzde 95’inin vergi merkezinin şehir dışında bulunmasının kent ekonomisi açısından önemli sonuçlar doğurduğu ifade edildi. Araştırmada, “Gelirin yerelde üretildiği ancak yerel ekonomiye aynı ölçüde geri dönmediği bir yapı oluşuyor” değerlendirmesine yer verildi.
ESGO raporunda saha görüşlerine de yer verildi. Sektör temsilcileri ve gazetecilerin yıllar içerisinde yaptığı değerlendirmelerin aktarıldığı çalışmada, zincir marketlerin birçok sektörü etkileyen bir noktaya ulaştığı belirtildi. Görüşlerde, mağaza yoğunluğu ve faaliyet alanlarına standart getirilmesi gerektiği ifade edildi.
Ayrıca küçük esnafın ruhsat sınırlamalarıyla karşı karşıya kaldığı belirtilirken, zincir marketlerin ise çok sayıda ürünü aynı anda satabildiği vurgulandı. Zincir marketlerin şehirde oluşturduğu çöp, altyapı ve trafik yüküne rağmen vergi gelirlerinin başka şehirlere gitmesinin de eleştirilen konular arasında olduğu aktarıldı.
Araştırmada, tartışmanın artık yalnızca market sayısıyla sınırlı olmadığına dikkat çekildi. Rapora göre temel sorunlar arasında Perakende Yasası’nın çıkarılamaması, yerel esnafın giderek zayıflaması, vergi gelirlerinin merkezileşmesi, mahalle ekonomisinin küçülmesi ve piyasanın birkaç büyük oyuncu lehine yoğunlaşması yer aldı.
Raporda ayrıca kısa vadede tüketici lehine görünen zincir market modelinin, gerekli düzenlemeler yapılmadığı takdirde uzun vadede rekabet ortamını azaltabileceği ve daha kırılgan bir ekonomik yapı oluşturabileceği uyarısı yapıldı.
Çözüm önerilerinin de yer aldığı araştırmada, Perakende Yasası’nın kısa sürede çıkarılması gerektiği belirtildi. Bunun yanında mağaza yoğunluğuna kriter getirilmesi, ürün çeşitliliğinin düzenlenmesi, yerel üreticinin desteklenmesi, zincir marketlerin sosyal sorumluluk yükümlülüklerinin artırılması, belediyelerin yükünü dengeleyecek katkı mekanizmalarının oluşturulması ve vergi gelirlerinin yerelleştirilmesine yönelik modeller geliştirilmesi önerildi.
Araştırmanın sonuç bölümünde ise şu değerlendirmeye yer verildi:
“Sorun zincir marketlerin varlığı değil; bu varlığın kuralsız, dengesiz ve yerel ekonomiyi zayıflatacak biçimde kontrolsüz büyümesidir.”
