Bir çiftçi düşünün. Sabah erkenden kalkıyor, tarlasına gidiyor, aylarca emek verdiği ürünleri topluyor. Kimi zaman güneşin altında çalışıyor, kimi zaman yağmur bekliyor. Sonunda yetiştirdiği meyveyi veya sebzeyi satıyor. Ürün kamyona yükleniyor ve başka bir ülkeye gönderiliyor.

Peki sonra ne oluyor? İşte asıl düşünmemiz gereken konu burada başlıyor. Türkiye'nin yetiştirdiği bazı ürünler başka ülkelerde fabrikalara giriyor. Çikolata, meyveli atıştırmalık, sos veya farklı yiyeceklere dönüşüyor. Sonra bu ürünler dünyanın çeşitli ülkelerinde satılıyor.

Örneğin fındığımızı ele alalım.

Karadeniz'de yetişen fındıklarımızın önemli bir bölümü İtalya ve Almanya'ya gidiyor. Dünya Bankası'nın ticaret verilerine göre Türkiye, 2024 yılında İtalya'ya yaklaşık 49 bin ton, Almanya'ya ise yaklaşık 44 bin ton iç fındık sattı.

İtalya'da fındık, çikolata ve kakaolu fındık kreması üreten sanayinin önemli ham maddelerinden biri. Almanya'da da fındık, çikolata, bisküvi ve başka şekerleme ürünlerinde kullanılıyor.

Düşünün, bizim toprağımızda yetişen fındık başka bir ülkede çikolataya dönüşüyor. Üzerine bir marka yazılıyor, güzel bir kutuya konuluyor ve marketlerde satılıyor.

Bir kilogram fındık satmakla, o fındıktan hazırlanmış paketli çikolata satmak aynı şey mi?

Elbette değil.

Çünkü çikolatayı hazırlayan fabrikada işçiler çalışıyor. Ambalaj üretiliyor, ürünün reklamı yapılıyor ve markası tanıtılıyor. Bütün bunlar ürünün satış fiyatına yeni değerler ekliyor.

Bir başka örnek Malatya'nın kayısısı.

Türkiye, dünyanın önemli kuru kayısı üreticilerinden biri. 2024 yılında Fransa'ya yaklaşık 6 bin 600 ton, Almanya'ya yaklaşık 6 bin 100 ton kuru kayısı ihraç ettik.

Bu kayısılar başka ülkelerde meyveli barların, kahvaltılık karışımların, keklerin ve çeşitli paketli atıştırmalıkların yapımında kullanılabiliyor. Fransa ve Almanya, aynı zamanda kuru kayısı ürünlerini başka ülkelere de ihraç ediyor. Ancak bu ihracatın ne kadarının Türkiye'den alınan kayısıdan üretildiğini mevcut ticaret verileri tek başına göstermiyor.

Şimdi domatese bakalım.

Türkiye'de yetiştirilen domateslerden salça ve domates püresi yapılıyor. Bunların bir bölümü İtalya ve Almanya'ya satılıyor. 2024 yılında Türkiye'nin salça ve domates püresi ihracatı yaklaşık 177 bin tona ulaştı. Bunun yüzde 14'ü İtalya'ya, yüzde 8'i Almanya'ya gitti.

İtalya, yurt dışından aldığı domates salçasını ve yoğunlaştırılmış domates ürünlerini yeniden işleyerek makarna sosu gibi ürünlere dönüştürebiliyor. Bunlar başka pazarlara da satılabiliyor.

Yani Türkiye'de yetişen domates, önce salça oluyor, ardından başka bir ülkede yeni bir ürüne dönüşerek daha fazla işlemden geçebiliyor.

Burada kendimize şu soruyu sormalıyız.

Biz neden kendi ürünlerimizi daha fazla işleyip kendi markalarımızla satmayalım?

Manisa'nın üzümleri de benzer bir örnek.

Ege Bölgesi'nde yetişen üzümler kurutuluyor. İngiltere, Hollanda ve Almanya bu ürünleri büyük miktarlarda satın alıyor. Avrupa pazarına ilişkin verilere göre 2024 yılında Türkiye'den Avrupa'ya gönderilen kuru üzümün yüzde 35'i İngiltere'ye, yüzde 17'si Hollanda'ya gitti.

Kuru üzümden kek, bisküvi, kahvaltılık gevrek ve meyveli atıştırmalık yapılabiliyor. Bunlar başka ülkelere de satılabilen ürünler. Ancak hangi pakette ne kadar Türk üzümü bulunduğunu bilmek için üretici bilgilerine bakmak gerekiyor.

Bir de Hollanda gibi ülkeler var. Bu ülkeler aldıkları tarım ürünlerini işleyebiliyor, paketleyebiliyor veya başka pazarlara gönderebiliyor. Böylece ürünü yetiştirmeden de ticaretinden gelir elde edebiliyorlar.

Burada yanlış anlaşılmasın. Türkiye'de de fındıktan çikolata, domatesten sos, meyvelerden reçel yapan fabrikalarımız var. Üstelik işlenmiş gıda da ihraç ediyoruz. Sorun, bunları neden daha fazla yapamadığımız.

Bir örnekle anlatalım.

Bir çocuk bahçesindeki elmaları toplasın. Komşusuna bir kasa elma satsın. Komşusu da bu elmalardan meyve suyu yapsın, şişelesin ve kendi adıyla satsın.

İki kişi de para kazanır. Fakat elmayı meyve suyuna dönüştüren kişi, yaptığı işin karşılığında ek gelir elde etme fırsatı bulur. Elbette şişe, makine, işçilik ve taşıma masraflarını da ödemesi gerekir.

Ülkeler arasındaki ticaret de buna benziyor.

Bizim daha fazla fabrikaya, ürün geliştiren insanlara ve dünyada tanınan gıda markalarına ihtiyacımız var.

Çiftçimizin yetiştirdiği kayısıdan kendi meyveli atıştırmalığımızı, fındığımızdan kendi çikolatamızı, domatesimizden kendi sosumuzu üretmeliyiz. Bunları güzelce paketleyip başka ülkelere satabilmeliyiz.

Çünkü bir ülkenin kazancı, toprağında ne kadar ürün yetiştirdiğine bağlı değil. O ürünle ne yaptığına da bağlı.

Bence Türkiye'nin kendisine sorması gereken soru çok açık. Biz neden başkalarının fabrikalarına ürün yetiştirirken, kendi fabrikalarımızda daha fazla ürün üretip dünyaya satmayalım?